Posted on

Cefn Ydfa a Bugeilio’r Gwenith Gwyn

Cefn Ydfa

Yn ôl yn yr haf, un o’r profiadau arbennig gawsom ni wrth baratoi at ein taith “Wythawd” oedd ymweld â chartref Ann Thomas, Cefn Ydfa; gwrthrych y gân werin, Bugeilio’r Gwenith Gwyn.

Cefndir
Os nad ydych chi’n gyfarwydd â chefndir Bugeilio’r Gwenith Gwyn, mae hi’n disgrifio’r berthynas gariadus drasig rhwng Wil Hopcyn ac Ann Thomas. Roedd Ann yn perthyn i deulu o ffermwyr cefnog o bentref bach yn ne Cymru, Llangynwyd ger Maesteg, ond dim ond töwr a bardd lleol oedd Wil. Credai Mam Ann nad oedd Wil yn ddigon da i’w merch. Fe’i gorfododd hi i briodi mab i sgweiar lleol ac ychydig ddyddiau cyn cynnal y briodas, gadawodd Wil y pentref am Fryste.  Fisoedd yn ddiweddarach, dychwelodd Wil adref a phan gyrhaeddodd, darganfu fod Ann yn marw. Wrth i Wil  ddal Ann yn ei freichiau, ymlaciodd a gwenu oherwydd ei chariad tuag ato, ac yna bu farw. Roedd Ann yn 23 ac fe fu farw Wil 14 mlynedd yn ddiweddarach ar ôl ysgrifennu cân er cof am eu cariad. Mae’r ddau wedi eu claddu yn Llangynwyd erbyn hyn.

Y Gân
Cafodd y cyfansoddwr John Metcalf, a dau o aelodau’r Ensemble gyfle i gael tynnu eu lluniau o flaen Cefn Ydfa. Cyfle gwych felly i’r cerddorion chwarae prif alaw’r gân ar fuarth y ffarm. Dyma Peryn a Nicola i’ch atgoffa chi o’r alaw.

John Metcalf

Posted on

Pwt o raglen y Daith

John Metcalf

Dod i Adnabod Wythawd Schubert

Schubert:

Yn enedigol o Awstria, roedd Franz Schubert (1797-1828) yn gyfansoddwr toreithiog a wnaeth gyfraniadau sylweddol i’r genre symffonig, cerddoriaeth siambr a’r Lied Almaenig. Gan dynnu ar draddodiad clasurol Viennaidd, llywiodd ei lwybr ei hun o fewn y cyfnod Rhamantaidd gan gyfansoddi iaith gerddorol gymhleth a chynnil ar yr un pryd. Er y gwerthfawrogwyd llawer o’i waith o fewn cylchoedd cyfyng yn ystod ei oes, daeth ei waith yn fwy adnabyddus ar ôl ei farwolaeth a daeth yn y pen draw yn un o gyfansoddwyr mwyaf y 19eg ganrif. Credir mai syffilis oedd achos marwolaeth gynnar Schubert ac, yn 31 mlwydd oed, yn unol â’i ddymuniadau, fe’i claddwyd yn agos i fedd Beethoven yn Vienna.
Gan fod Iarll Troyer wedi mwynhau Seithawd Op. 20 gan Beethoven gymaint, fe gomisiynodd waith tebyg gan Schubert. Yn wahanol i ddarn Beethoven, ychwanegwyd ail feiolin i’r Wythawd hon, gan arwain at y cyfuniad anarferol o bedwarawd llinynnol, yn ogystal â chlarinét, corn, baswn, a bas dwbl. Er nad oedd Schubert mewn iechyd da pan oedd yn cyfansoddi’r wythawd, mae cymeriad cyffredinol y cyfansoddiad yn fywiog, gydag ysbeidiau achlysurol byr o dywyllwch sy’n awgrym o’r tristwch a ddaw yn nes ymlaen yn ei gerddoriaeth.

Yr Wythawd

Franz Schubert – Wythawd yn F fwyaf  D. 803 (1824)

I. Adagio – Allegro – Più allegro
II. Adagio
III. Allegro vivace – Trio – Allegro vivace
IV. Andante – variations. Un poco più mosso – Più lento
V. Menuetto. Allegretto – Trio – Menuetto – Coda
VI. Andante molto – Allegro – Andante molto – Allegro molto

Mae’r symudiad agoriadol yn cyhoeddi cywair gwreiddiol F fwyaf ac fe gaiff y syniad rhythmig herciog ei ailadrodd drwy gydol y gwaith. Egyr yr ail symudiad, sef yr Adagio, gydag unawd clarinét sy’n blodeuo’n ddeuawd gyda ffidil. Mae cysgod dros ddiwedd y symudiad gyda nodyn F pizzicato ar y sielo a chordiau ingol yn pwysleisio’r coda.
Yna, gan ddychwelyd i F fwyaf, mae’r symudiad nesaf yn ail sefydlu’r rhythmau herciog a gyflwynwyd ar y dechrau. Mae’r pedwerydd symudiad yn cynnwys set o amrywiadau ar thema o’r operetta
Die Freunde Von Salamanka. Trosglwyddir y thema yn glyfar o gwmpas yr Ensemble, gan gadarnhau perthynas gyfartal rhwng yr wyth offeryn.
Ymddengys fod awyrgylch ysgafnach y pumed symudiad i’w groesawu ar ôl cymhlethdod yr hyn â’i rhagflaenodd; mae arddull Glasurol i bensaernïaeth y Minuet a’r Trio hwn. Fe’i dilynir gan agoriad cythryblus y symudiad olaf sy’n ildio’n fuan i thema gyflym a hwyliog. Ond mae cord F fwyaf sy’n dechrau’r alaw hon yn gweithio’n galed i oresgyn y cyflwyniad araf, sy’n cynnwys tremolo – nodyn ailadroddus cyflym ar y sielo. Â’r symudiad yn ei flaen gyda pheth ansicrwydd, gan archwilio cyweiriau amrywiol a daw i stop fwy nag unwaith gan gloi gyda diweddglo prysur ac egnïol.

Dod i Adnabod Wythawd John Metcalf

gan John Metcalf

John Metcalf

Ym mis Tachwedd 2014 dechreuais weithio ar osodiadau o ganeuon gwerin Cymraeg. Mae’r gwreiddiol, wrth gwrs, yn fynegiannol ac yn llawn cymeriad, yn enwedig yr alaw dor-calonnus brydferth, Bugeilio’r Gwenith Gwyn. Wedi i mi ei gosod, mi es ati’n syth i wneud brasluniau ar gyfer datblygiadau pellach ar amrywiadau ar y gân ac yn fuan wedyn cyfansoddais y darn CHANT, a gafodd ei seilio arno. Pan ofynnodd Peryn Clement- Evans i mi llynedd i gyfansoddi Wythawd ar gyfer Ensemble Cymru, gwyddwn ar unwaith pa syniadau a brasluniau roeddwn i’n dymuno eu datblygu.

Mae’r cyfuniad o offerynnau y cyfansoddodd Schubert ei Wythawd anferthol ar eu cyfer –Clarinet, Corn, Baswn a Phedwarawd Llinynnol (gyda Bas Dwbl) – yn soniarus ac eto’n ddigalon ac yn rhoi rhwydd hynt i rinweddau melodaidd ei gerddoriaeth. Mae Cymru hefyd yn enwog am ei chanu ac mae’r offeryniaeth yn wir rodd, yn arbennig i gyfansoddwr Cymreig efallai. Y canu y cyfeiriaf ato yma yw canu emynau ac rwyf wedi pwysleisio’r dewis hwnnw drwy ddefnyddio’r nodyn pedal A drwy’r holl ddarn.

Wrth gyfansoddi’r gwaith, roeddwn hefyd yn ymwybodol o’r cellwair adnabyddus mai’r unig beth i’w wneud ar ôl canu cân werin oedd ei chanu eto’n uwch. Mewn ymgais i wrth-ddweud hyn, ac wrth chwilio am brofiad cerddorol a fyddai’n datblygu ac yn esblygu yn ystod y chwarae, fy man cychwyn oedd y ffaith fod y gân brydferth hon yn coffáu tynged cariadon anlwcus Ann Maddocks a Wil Hopcyn.

cefn Ydfa

Er nad ydwyf wedi dilyn y stori garu drasig hon yn gaeth, ceisiais adlewyrchu ei huchafbwyntiau a’i hisafbwyntiau, ac fe gaiff rhain eu mynegi ymhellach wrth wneud defnydd bwriadol o wrthgyferbyniadau yn y gwaith, gwryw a benyw, cwestiwn ac ateb, cyweiriau mwyaf a lleddf.

Ar adegau mae’r offerynnau chwyth (gwrywaidd) yn gwrthbwyntio’r offerynnau llinynnol (benywaidd), a phob grwp yn ymddwyn fel eu alter egos cudd. Gosodwyd trefniant yr alaw werin ar ddiwedd y darn mewn ymgais i roi cyd-destun iddo o fewn parhad profiad dynol ein gwlad hynafol.

Mae saith adran i’r gwaith 20 munud hwn – Cyflwyniad; Amrywiad 1; Amrywiad 11; Amrywiad 111; Amrywiad 1V; Amrywiad V; Thema.
Yn olaf, hoffwn nodi fy niolch i Ensemble Cymru am gomisiynu gwaith moruchelgeisiol ar adeg o gryn lymder ariannol yn y celfyddydau yng Nghymru.

Tu allan i Gefn Ydfa